Kaletun mogen mew ta konkülerpuy fill ke zugu mew, pu che ñi felen, ka chumgechi ñi küzawgeken ta mapu. Fey chi zugu ta müley ñi logkontukugearpuael ka ñi zoy küme chegerpuam ta che. Ka, ti kalerpun mogen, ka ñi yafkagemekal ta mapu, pu che ñi kintukamekel ñi pozkünuel mapu, kuñiltukulafy ta itxofillke mogen ñi felen.

Kaletun chi mogen mew ñi pepilafiel, genkawün mapu mew ka fey, chew ñi müte yefkanulu che ta mapu mew. Chile mew, chew ñi küme gügeniegenulu ta az mapu ka chew ñi yafkawmekechi pu che mapu mew, kümeafuy ta ñi zoy küme azkünugefule ta chumgechi ñi mogelerpuael ta che mapu mew.

Pu kimkeche ka chi pu aznuekelu política zugu  pepilnufilu tüfachi kaletun mogen, tuchi mapun kimün ñimitugele ta rume küme lelluntukuafuy tüfa chi zugu mew. Pu che ñi zoy ñochi xekalelu mapu ñi zuam mew, az mapu egu az che ñi mogen, reküluwün zugu mew, chumken ta che, ka chum azmogelelu, pu “pueblos indígenas” ta rume nieygün ta kimün ka ñi rulpalelafiyel fey chi kimün ta kake che kale chi mogen mew, ñi chumlerpuael ta mogen chuchiken antü mew.

Fey mew ta, tüfa chi küzaw petu wechumekey ta pu mapuche lof egün, ta ñi kimtukugeal ta chumgechi ñi petu weychameken ta ñi mapu egün kelerpun zugu ta fantepu mew.

Ragi willi mapu Arkentina egu Chile müley ta pu mapuche, chew ñi fütxa kuy mew mülen. Chile ñi xipla censo mew, 1.508.722 che ta mapuchegey, aylla por ciento getuy ta kom pu chilenu mew (DiGiminiani 2013). Zoy rañi pu mapuche ta wallmapu mew mületuy fantepu (ej. Regiones de la Araucanía, Bío-Bío, Los Lagos y Los Ríos), fey ta ñi nüwkünen ta mapu mew pu Mapuche (CEPAL 2012).

Araucanía wallmapu mew ta, pu mapuche kiñe meli txoy che ta müley (23,5%). Du Monceau (2008) tüfa chi mapu ta rume kalerputuy tañi küzaw ta mapu mew famülke. Rüf mew ta, pu ke mawizantu ta katxükagey, lïpümtukugey ka femgechi ta kake anümka ta tukugetuy.

Chumgechi feypi ta (Du Monceau 2008), mawizantu ta petu ñami matu matu, Ka femgechi, pu PMI amultukuleygün, wezalkaletuael ta mapu, (agkün mew ta mapu, lüpümgen mew, magiñ mew, yafüwegenual ta mapu). Ka fengechi, müley ta pul of che ñi putu weychamekel ta mapu ñi zuam mew rume kutxabkawün mew ta awükamekegel (CEPAL 2012).

Araukania wallmapu fel müten ta füfa chi küzaw, welu ta zoy kontufiyiñ ta Curakautin mapu tac hi küzaw mew.

Kake anümkagel ta tüfa chi municipio  rume wezalkaletuy, elugenmew t aran pu che ka ñi müleam küzaw ta pigeygün, ka ñi küzawtukufiyel ta pu empresa forestales doy ñi müleam t aran puigün ka zoy kümelkatuam ta che pigün ñi pofrelen mew ta pu Mapuche llmay (CEPAL 2012).

Pintukuel chi küzaw

CEPAL, 2012. Desigualdades territoriales y exclusión social del pueblo mapuche en Chile: Situación en la comuna de Ercilla, Santiago, Chile.

DiGiminiani, P., 2013. The contested rewe: sacred sites, misunderstandings, and ontological pluralism in Mapuche land negotiations. Revista del Real Instituto Antropológico, 19, págs. 527–544.

DuMonceau, MI, 2008. La ecología política de los movimientos indígenas y las plantaciones de árboles en chile. La Universidad de la Columbia Británica.

Pu lof Mapu Txawüluwün

Pu lof mapu txawüluwün ta kiñe txol txawün chew ñi mülekefel ta fütxa kuy em ta pu mapuche ta Chile mew, Gülu Mapu püle, inaltu wayzüf gülu püle. Igkañpeal ta ñi mapu k ata ñi puche müley ta tüfa chi txawüluwün, zoyümafiyel ta itxofillmogen ta mapu mew ka fey.

Fey tüfa chi Pu lof mapu txawüluwün ñi kellun mew ta zoy küme txipay tüfa chi küzaw , zullitugeael ta pu loif k ata ñi chumlen ta mapu zugu, ka ñi cumplen (genun mew ta ko) pu reñmawen egün. Ka fey, fey ñi piel mew ta pepi konmeyñ ta ka ke lof mapu mew taiñ zoy küme nütcamkayael. Chem ñi küme konkenun ta kañpüle che ta rume fali ta tüfey.

Meliñamku ego Kuramilla ta uneltu nütxmkayñ. Meliñ ta kimeltuchefegey ka werken. Kimeltun mew ta kizu ñi kewün ta rume azümuwi pu wichekeche mew. Ka inatu kimünal ta Instutito mew konküley, fey mew ta afkentu nütxamkalelfin ta tüfa chi küzaw. Kuramil fey ta werkengefuy ATM mew, ka logkoley ta ñi lof mapu mew Kurakautin püle. Fewla fey uneley kiñe weychan zugu mew katxütuafiel ta pu wigka petu ñi üñfitupael ta lewfü

Ka antü ta, tüfa chi kelluwün zugu mew, müley ñi txipayal ta kiñe wirintujun chew ñi chillkatugeam tac hi wechulgen ta zugu. Fey ti chillka ta kimgeay ta pu kelluntukulu tüfa chi küzaw mew, pul of mew chew ñi inatufiyel chi zugu.

Instituto de Estudios Indígenas e Interculturales (IEII)

Cguntenmalu iñche tüfa chi küzaw mew, magel kimelfegen tüfa chi Institu de E I I mew , Ufro mew konkülelu, Chile mew. Chi küzaw mew, pepiluwün chi pu ke chillka mülelu Centro de documentación indígena mew konkülelu Instituto mew. Zoy 10000 chillka niey tüfa chi ruka, zoy fütxa archivo indígena mülenmew ta tChile mapu mew. Rume fanetufali ta tüfa chi kelluntuku küzaw, günezuammekefiñ ta chimlerpun tya mapu zugu ta kuyfintu mew wallmapu mew, ka chumgechi ñi llitun tüfa chi yafkan zugu mapu ñi zuam mew. Faw pUle pigen fey chi instituto mew chew ñi küzawam ta re felen mew. Fey tüfa chi zugu ta rume kelluenew ta ñi zoy küme wechulafiyel ta tüfa chi küzaw.

LWechun mew ta tüfa chi küzaw, xipaluwayiñ ta kiñe txoy txaf küzaw instituto egu. Fey chi kiñe chillka mew ta amulelayafiyuin ta pu ke unelelu ñi zoy küme logkontukuam ta tüfa chi zugu, zoy ta pu che konkülelu chi Decreto 701 mew ka Ley 19253 mew. Ka femgechi, chi instituto ta pegelay ta txawün ka nütxam  ñi papilgeam tac hi zugu, chew ñi kimgeam ta chumlen ta tüfa chi zugu ragi pu che mew puwkelu instituto mew.

Chew ta iñ reküluwal ta müley Natalia Caniguan Velarde.

Wiñolgetuam ta zugu ta ñi pu kellu egün ta rume küme zugu. Re la ñi küme amulniefel mew müten ka femgechi llemay ta ñi wiñolgetuam ta epuñpüle chi zugu, k ata ñi yamniegel tac hi pu kelluntukulu küzaw mew. Chew ta ñi nentuzuguael egün, newentu zuguam rume, chem pile egün.

3 konchi mayo küyen wiñotun ta instituto …. Chi instituo ta re llowlaenew müten 3 kuyen 2016 xipantu mew araucania wallmapu mew ka fütxa küme kelluenew ta rumel küzaw mew.

Kiñe fÿutxa txawün mew ta nütxamkameafiyel ta tüfa chi küzaw ñi zuam mew ta amuyñ. Femgechi ta, ka fillkie kimche ta koni chi nütxam mew. Chi nütxmkawün mew ta koni Ximena Cuadra, Universidad de Québec a Montréal, Logko Alberto Kuramil Lof Radalko, Gonzalo Bustamante, Universidad de La Frontera.

Elkünufin chi nütxam, ka chi txoy zugu inaramtun agün, fey wechulün tüfa chi azentun:

http://estudiosindigenas.ufro.cl/index.php/noticias/33-estudio-analiza-vinculacion-de-la-espiritualidad-mapuche-con-el-cambio-climatico

Meli konchi mayo küyen 2018 chi txipantu mew wechuy chi epu rume nütxam pu mapuche kelluntukulu. Chew ñi pepi newentu zuguam egün chum txipan tac hi küzaw. Cultura ruka mew Kuracautin waria mew txipaluwi feychi nütxam, Chile mew.

Inagechi kiñe lof mew txipayafulu em chi zugu Kuracautin mew. Welu, nütxamkalu keñeke kellun agün , ka zugu wülugün feyegün. Zoyümigün ta ñi amual chip u che ti nütxam mew, fey mew feyti mew azkünufiyiñ. Fey, Cultura ruka mew Kuracautin waria mew txipaluwi chi zugu, zoy küme txipay fey mew.

Kom chip u kellu konfule pilefuyiñ, welu epu lof müten amuygün kechu geafulu egün. Fye kiñeke müten puwigün, epu mari che puwigün.

Epu logko unelelu chi txawün mew uneltu chalicheygün. Pancho Curamil comunidad Radalko lof ñi logko ka Benencio Huenchupan comunidad Weñifal lof ñi logko une zuguygu. Mür chalicheygu ka wüligu ñi rakizuam tüfa chi küzaw mew, chumgechi li koneltulu chi küzaw mew , ka ñi zoy azümtukulu tüfa chi zugu egu. Tüfa kiñe azentun pegelmekey chumgechi ñi zugumeken chi epu logko.

[Insertar imagen de los logkos]

Upa zugu chi epu logko, iñche kechu mari minutu mew witxampüramün chem ke zugu ta ñi wechulün tüfa chi küzaw mew. Upan femlu iñche, txipay ta nütxamkawün zugu ka enaramtun. Rume küme txipay, itxo kom chip u che papi küme nentuy ñi rakizuam.

Upan nütxamkalu iñchiñ, kiñe mishawün mew püranmeluwi chi zugu, iwiñkufke egu, gülliw, ka yerfa. Suyay Nekulkeo agu Belen Kuramil zewmayageligo, pefaligu tüfa chi azzentun mew.

[Insertar imagen de Suyay y Belen]

Epu chi wechul txawün elkünugey ta azentun mew pegelafiyel kianantü. Welu feychi inagechi ez müte küme txipay pegelafiyel. Fey mew, wepumgelayay web mew. Ka pepilgey kilñake allkütuam kia wirintukun zugu ñi pegelam ta chem pilen pu che kelluntukulu ta tüfa chi küzaw mew.Fey chi ke rakizaum ta ka elkünugey tac hi wechul chillka küzaw mew.

Pu Txür ke kimelfe günezuamfilu

Arias-Bustamante J.R. and Innes J.L. (2021). Mapuche Kallfüwenu Zugu ñi Kelluntukun kekarumen mogen Fantepu mew. En: Leal Filho W., Luetz J., Ayal D. (eds). Azümafiel ta chumgechi kontugeam kaletun chi mogen. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-57281-5_119

Pu txür ke kimelfe günezuamnufilu

Arias-Bustamante, J. 2019. Igkapelu ñi mapu petu ñi awükagemeken ta Chile mew. Impakter: https://impakter.com/the-criminalization-of-mapuche-land-defenders-in-chile/

Kiñe txoy chew tañi nentugen ta ran ta chumgechi ñi küzawgeñeam ta tüfa chi zugu txipay ta Facultad de estudios de posgrado y posdoctorado de la UBC mew, ta ti Public Scholars Award /(PSI) mew. Tüfa chi txoy wewgey ta UCB mew ta ñi rumel nüwküleam ta che, chew ta ti pu chillkatufe ñi witxampürayal ta ñi kimün egün k ata ñi zoy amulael ta feychi zugu yenieel ta carrera mew k ata ñi doctoral zugu mew. Tüfa chi wegan mew, ta pepi azkintuaymi ta iney ta ñi wechulfiel ta tüfa chi küzaw. Fey ta ti kulluntuel ta puwi ta CADS 11.500 ran.

Ka fengechi ta kelluntukuy ta tüfa chi küzaw mew ta Rufford Small Grants for Nature Conservation. Tüfa chi kkelluy txipay ta Fundación Rufford ñi zuam mew, kellukefilu ta chuchi ta witxampüramken ta norkechi küzaw, fentxeñmakelu ka ñi rüf kelluken ta kümalkaleam ta mapu. Fey mew ta, re kimñekelay ta chunte ñi fanen ta kiñe küzaw, ka fanetuñekey ta kishu chi kelluntukun ta che ñi küme feleam ta mapu. Tüfa chi wegan mew, pepilgeay ta chem pilen tac hi küzaw. Fey ta ti kulluntuel ta puwi ta CADS 10.000 ran.

Mañemfali ta tüfa chi Fundacióntañi petu kelluntukumekelu ta ñi küme feael ta mapu ta wallontumapu mew femgechi küzaw mew. Kalellefule, pepilgelñayafuy, müte peñewenuel kam ran, pu wecheke che ñi küzaw mugel.

Ka femgechi ta llowgey t aran tüfa chi küzaw mew Instituto Liu Asuntos Globales mew, chi kellun küzaw Sur Global mew. Fey ta ti kulluntuel ta puwi ta CADS 1.300 ran.